Zwangerschap met zorgen: over angst, herkenning en steun
Naast blijdschap en nieuwsgierigheid ervaren veel vrouwen ook spanning en angst tijdens de zwangerschap. Dat is niet vreemd: je lichaam verandert, er komt een baby aan, en de toekomst voelt soms onzeker. Toch kan angst tijdens de zwangerschap ook zó sterk worden dat het je dagelijks leven beïnvloedt. Ongeveer 15% van de vrouwen ontwikkelt tijdens de zwangerschap een angststoornis en 10% in de eerste maanden na de bevalling. Bij vrouwen met een perinatale depressie (depressie tijdens en/of na de zwangerschap) komt bij een derde ook een angststoornis voor (Trimbos-instituut).
We spraken met Georgios Soultanopoulos, MSc, gespecialiseerd in volwassenpsychopathologie en ontwikkelingspsychologie. Hij is onderzoeker bij de afdeling Verloskundige Wetenschap en behandelt daarnaast vrouwen die te maken hebben met angst- en dwangklachten tijdens de zwangerschap en na de bevalling. Hij deelt hieronder zijn inzichten over oorzaken, uitingen, behandeling én vooral: hoe belangrijk het is om angst bespreekbaar te maken.
Wat zie je in je werk en onderzoek terug over de impact van angst tijdens de zwangerschap?
“In mijn werk met zwangere vrouwen zie ik vaak dat de zwangerschap een periode is waarin bestaande kwetsbaarheden opnieuw naar voren komen. Vrouwen die in het verleden al te maken hebben gehad met angstklachten, depressie of traumatische ervaringen lopen een groter risico dat deze klachten terugkeren of verergeren tijdens de zwangerschap. Maar ook vrouwen zonder eerdere voorgeschiedenis kunnen voor het eerst last krijgen van intense angsten of dwangmatige gedachten. Het verleden speelt dus vaak een rol: hoe iemand in eerdere levensfasen heeft leren omgaan met spanning of verlies, kan bepalen hoe kwetsbaar zij is in deze nieuwe, ingrijpende fase van het leven.”
“De impact van angst tijdens de zwangerschap is groot. Veel vrouwen beschrijven dat ze het gevoel hebben de controle kwijt te raken. Sommige vrouwen liggen ’s nachts wakker door piekergedachten of ervaren indringende, soms schokkende beelden die hen bang maken en onzeker doen voelen over hun rol als moeder. Dit kan leiden tot verminderde energie, spanningen in de relatie of het vermijden van situaties die juist steunend kunnen zijn. Tegelijkertijd merk ik dat, wanneer angstklachten bespreekbaar worden gemaakt, er vaak ruimte ontstaat voor opluchting en herkenning. Vrouwen ontdekken dat zij niet de enigen zijn die dit meemaken en dat professionele steun kan helpen om grip en vertrouwen te vinden in de zwangerschap en de periode na de bevalling.”
Angst is normaal, hulp en steun zoeken is krachtig
Welke vormen van angst zijn normaal, en wanneer is professionele hulp nodig?
“Angst tijdens de zwangerschap is tot op zekere hoogte normaal en zelfs begrijpelijk. Het is een periode van grote veranderingen, met veel onzekerheden over de gezondheid van de baby, de bevalling en de toekomst als ouder. Veel vrouwen ervaren in die context verhoogde alertheid of bezorgdheid en in milde vorm kan dit zelfs functioneel zijn: het helpt voorbereiden en zorgt voor aandacht voor de gezondheid van moeder en kind. Tegelijkertijd kan deze transitie naar het ouderschap ook een uitnodiging zijn om veerkracht te ontwikkelen: het leren omgaan met spanning en onzekerheid kan bijdragen aan een sterker vertrouwen in het eigen kunnen en in de band met het kind.”
“De grens wordt bereikt wanneer angst niet meer in verhouding staat tot de situatie, of wanneer klachten leiden tot aanzienlijke beperkingen in het dagelijks functioneren. Bij gegeneraliseerde angst gaat het dan bijvoorbeeld om piekeren dat vrijwel de hele dag aanwezig is en niet meer onder controle voelt. Bij OCD-achtige klachten zijn het indringende gedachten en dwanghandelingen die zoveel tijd en energie vragen dat ze uitputtend worden en het genieten van de zwangerschap belemmeren. Wanneer angst of dwangklachten leiden tot slapeloosheid, uitputting, terugtrekking uit sociale contacten of negatieve invloed op de relatie met partner of baby, is professionele hulp belangrijk.”
“Laten merken dat angstklachten normaal zijn (normaliseren) is essentieel. Veel vrouwen voelen schaamte of zijn bang dat ze als “slechte moeder” gezien worden wanneer ze obsessieve gedachten of extreme zorgen ervaren. Door hierover open te spreken, maken we duidelijk dat dit vaker voorkomt en dat het niets zegt over iemands liefde voor haar kind. Hierin speelt ook mentaliseren een rol: het vermogen om bij jezelf en bij anderen gedachten, gevoelens en gedragingen te begrijpen als voortkomend uit innerlijke belevingen. Wanneer vrouwen leren om hun eigen angsten te mentaliseren (“ik voel angst, maar dat betekent niet dat er gevaar is of dat ik faal als moeder”), helpt dit om klachten beter te plaatsen en te verdragen. In combinatie met normaliseren kan dit zorgen voor meer mildheid naar zichzelf en voor meer ruimte om steun te zoeken. Ik zou willen dat meer vrouwen wisten dat perinatale angst (angst tijdens en vlak na de zwangerschap) en zelfs obsessieve gedachten onderdeel kunnen zijn van een psychische kwetsbaarheid die goed behandelbaar is, en dat het juist krachtig is om steun te zoeken.”
Oorzaken van angst tijdens zwangerschap
Wat zijn veelvoorkomende oorzaken en risicofactoren van perinatale angst (angst tijdens en/of na de zwangerschap)?
“In de praktijk zien we dat angst tijdens de zwangerschap vaak ontstaat vanuit een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren. Biologisch gezien kan de hormonale verandering tijdens de zwangerschap een rol spelen in stemmings- en angstgevoeligheid. Psychologisch kan een eerdere kwetsbaarheid, zoals een geschiedenis van angst- of stemmingsstoornissen, bijdragen. Ook eerdere negatieve ervaringen, zoals een traumatische bevalling of verlieservaring, vergroten het risico. Daarnaast kunnen obsessieve of dwangmatige klachten worden uitgelokt door de verhoogde verantwoordelijkheid die vrouwen voelen voor de gezondheid en veiligheid van hun kind.”
“Stress is een belangrijke trigger: zorgen over financiën, werk, of de relatie met een partner kunnen bestaande angsten versterken. In het klinisch veld valt op dat vrouwen die weinig sociale steun ervaren – bijvoorbeeld doordat ze geïsoleerd leven of omdat er spanning is binnen de relatie – meer moeite hebben om hun angsten te reguleren. Steun van de partner of het netwerk kan juist een krachtige buffer zijn: een luisterend oor of praktische hulp kan ervoor zorgen dat de klachten minder zwaar aanvoelen.”
“In ons onderzoek naar perinatale (tijdens en vlak na de zwangerschap) veerkracht zien we dat sociale steun en het vermogen om moeilijke emoties te reguleren juist bijdragen aan herstel en groei, zelfs bij aanwezigheid van angstklachten. De transitie naar ouderschap kan dus enerzijds angst activeren, maar anderzijds ook een kans zijn om veerkracht te ontwikkelen: door steun te leren ontvangen, gezonde coping-strategieën te gebruiken en vertrouwen te vinden in het eigen kunnen.”
Angst en dwang
Hoe uiten angst en dwang zich tijdens de zwangerschap en kraamtijd?
“In de perinatale periode zien we een aantal terugkerende thema’s in hoe angst zich uit. Veel vrouwen ervaren zorgen rondom de gezondheid en veiligheid van hun baby. Dat kan gaan om voortdurend piekeren (“Wat als er iets misgaat bij de bevalling?”), maar ook om meer obsessieve en indringende gedachten. Typisch bij perinatale OCD (dwanggedachten en handelingenn) zijn gedachten over besmetting (extreme angst voor bacteriën of vuil), controledwang (steeds opnieuw checken of de baby ademt of het gasfornuis uitstaat), en agressieve of intrusieve gedachten (“Wat als ik mijn baby iets aandoe?”). Deze laatste zijn vaak erg beangstigend, omdat vrouwen ze totaal niet willen hebben en zich daardoor schuldig of angstig voelen.”
“Naast OCD-klachten zien we ook specifieke angsten die passen bij de levensfase: angst voor de bevalling, angst om geen goede moeder te zijn, of zorgen over de relatie en de verdeling van verantwoordelijkheden. Soms leiden deze angsten tot vermijdingsgedrag, zoals het vermijden van informatie, of juist tot overmatige voorbereiding en controle.”
“Er is vaak verschil tussen vrouwen die al vóór de zwangerschap psychische klachten hebben gehad en vrouwen bij wie de klachten pas tijdens de zwangerschap ontstaan. Bij de eerste groep gaat het meestal om een verergering of terugkeer van bekende patronen, vaak in een nieuwe context. Bij de tweede groep zien we dat de overgang naar ouderschap zélf een trigger kan zijn, omdat de verantwoordelijkheid groot is en er veel onzekerheden spelen. In beide gevallen geldt dat het erkennen en bespreekbaar maken van deze klachten essentieel is, en dat steun en behandeling kunnen helpen om angst om te buigen naar vertrouwen en veerkracht.”
Behandeling van klachten
Welke behandelingen werken en hoe kan veerkracht worden versterkt?
“In de perinatale periode zijn er verschillende effectieve behandelingen voor angst- en obsessieve klachten. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is vaak eerste keus en richt zich op het doorbreken van negatieve gedachten en dwanghandelingen. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is een veelbelovende methode die we momenteel onderzoeken: het helpt vrouwen om angstige of obsessieve gedachten te accepteren zonder dat deze hun gedrag volledig sturen, en om zich juist te richten op waarden als zorg en verbondenheid. Ook mindfulness en interpersoonlijke therapie (IPT) kunnen waardevol zijn, vooral wanneer spanning en relationele factoren een rol spelen.”
“Naast behandeling speelt veerkracht een belangrijke rol. Factoren zoals sociale steun, gezonde copingstrategieën en het vermogen om emoties te reguleren, helpen vrouwen zich staande te houden in een periode vol verandering. Het ontwikkelen van psychologische flexibiliteit (zoals in ACT) en het vermogen tot mentaliseren – gedachten en gevoelens zien als mentale ervaringen in plaats van feiten – dragen bij aan mildheid en herstel.”
“Toch is er vaak schaamte om over angst of obsessieve gedachten te praten. Vrouwen vrezen dat ze niet begrepen zullen worden, of zelfs dat hun vermogen om moeder te zijn in twijfel wordt getrokken. Daarom is normalisatie en bespreekbaarheid zo belangrijk. Wanneer zorgverleners actief vragen naar angstklachten en zonder oordeel luisteren, verlaagt dat de drempel om erover te spreken. Ook het delen van herstelverhalen kan helpen om het gevoel van isolement te doorbreken. Door openheid en erkenning ontstaat ruimte om steun te ontvangen en de juiste behandeling te vinden.”
Wees mild voor jezelf
Wat zou je vrouwen die hiermee worstelen willen meegeven?
“Wat ik allereerst zou willen zeggen: je bent niet alleen. Angstige of zelfs obsessieve gedachten tijdens de zwangerschap en na de bevalling komen vaker voor dan veel vrouwen denken. Het feit dat je hier last van hebt, zegt niets over jouw liefde voor je kind of jouw geschiktheid als moeder. Het betekent dat je in een kwetsbare fase zit, waarin spanning en verantwoordelijkheid groot zijn — en dat is begrijpelijk.”
“Ik heb vrouwen meegemaakt die in het begin overspoeld werden door angsten: sommigen waren voortdurend bang dat er iets mis zou gaan met hun baby, anderen voelden zich gevangen in dwangmatige controlehandelingen. Wat hen vaak hielp was het moment waarop ze hun klachten durfden te delen. Alleen al uitspreken wat er speelt, kan opluchting geven. Wanneer ze daarnaast steun ontvingen — van hun partner, familie of zorgverleners — ontstond er ruimte om niet meer alles alleen te dragen.”
“Ook de rol van de partner is hierin van groot belang. Partners kunnen soms machteloos toekijken, maar juist hun aanwezigheid, steun en openheid kan een beschermende factor zijn. Het helpt wanneer partners leren luisteren zonder oordeel, meedenken in praktische oplossingen, en samen tijd maken voor rust of ontspanning. In onderzoek zien we dat een ondersteunende partner een belangrijke buffer kan zijn tegen angstklachten. Het is dus waardevol dat niet alleen vrouwen, maar ook hun partners betrokken worden bij het gesprek over mentale gezondheid in de perinatale periode.”
“Behandeling kan vervolgens echt verschil maken. Met behulp van bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie of ACT leerden vrouwen hun gedachten beter te plaatsen en om hun aandacht te richten op wat zij belangrijk vinden: hun waarden, hun gezin, hun herstel. Sommigen vonden veel steun in mindfulness of ontspanningsoefeningen, anderen juist in gesprekken met lotgenoten. Wat al deze vrouwen gemeen hadden, is dat ze stap voor stap ontdekten dat angst niet hun hele verhaal hoeft te bepalen.”
“Mijn boodschap is daarom: wees mild voor jezelf. Je hoeft het niet alleen te doen. Er zijn effectieve manieren om met deze klachten om te gaan, en er is hulp beschikbaar. Het zoeken van steun is geen teken van zwakte, maar juist van moed en zorg voor jezelf én je kind. En partners mogen weten dat hun betrokkenheid en steun hierin een groot verschil kan maken.”
Veerkracht bij jonge vaders
Lees ook het artikel over vaderschap en het opbouwen van veerkracht van Georgios Soultanopoulos, MSc: Wetenschappelijk artikel: Hoe jonge vaders veerkracht opbouwen – Childbirth Network
